Armoede en schulden in afhankelijkheidsrelaties

Ferdi Bekken

Onderzoeker bij Fier

Print Friendly and PDF

Veel vrouwen en jonge meiden in de (gewelds)hulpverlening hebben financiële problemen. Onderzoek wijst uit dat mensen die geweld of een traumatische ervaring hebben meegemaakt, sneller financiële problemen ontwikkelen en vice versa. Die financiële problemen zijn als het zwaard van Damocles. Mensen worden minder zelfredzaam en krijgen gezondheidsklachten, waardoor (duurzaam) herstel steeds moeilijker wordt.

Wisselwerking Geld en Geweld
Fier heeft als expertise- en behandelcentrum op het gebied van geweld in afhankelijkheidsrelaties onderzoek gedaan naar de (vaak complexe) financiële situaties van (oud)cliënten. Voor het onderzoek zijn van 37 (oud)cliënten financiële levensverhalen gemaakt. Hieruit kwamen vier verschillende manieren waarop het meemaken van geweld of een traumatische ervaring en financiële problemen interacteren. 

Financieel geweld
Financieel geweld is vaak onderdeel van huiselijk geweld: het slachtoffer wordt financieel afhankelijk gemaakt van de dader of wordt uitgebuit. De dader beheert bijvoorbeeld het inkomen van het gezin, door de pinpas af te pakken of toeslagen te innen. De bewegingsvrijheid van het slachtoffer wordt ernstig beperkt.

Bij financiële uitbuiting wordt de identiteit van het slachtoffer gebruikt om bijvoorbeeld telefoonabonnementen of leningen af te sluiten of auto’s op naam te zetten. Hierbij is vaak sprake van bepaalde vormen van dwang, zoals (dreiging met) geweld, chantage, misleiding of misbruik van een kwetsbare positie.

Slachtoffers van financieel geweld blijven na afloop van het geweld vaak zitten met de negatieve consequenties: iemand heeft geen geld, schulden bij telecombedrijven lopen op en boetes van onverzekerde auto’s blijven binnenkomen.

Psychische gevolgen van het geweld
Ook kan geweld indirect leiden tot financiële problemen en andersom. Door het meemaken van geweld of een traumatische ervaring óf door financiële problemen kan iemand psychosociale problemen ontwikkelen, zoals een depressie, posttraumatische stress-stoornis, gedragsproblemen of problemen op school en werk. Het risico is dat iemand die depressief is of een PTSS heeft, het overzicht over zijn of haar (financiële) situatie verliest. Ook kunnen spanningen en stress in het gezin hierdoor toenemen. Er ontstaat een negatieve vicieuze cirkel die de problemen vergroten. Gevolg: oplopende betalingsachterstanden, verergering van de problemen en toenemende stress en spanningen in het gezin.

Ontsnappen aan het geweld
Ten derde ontstaan (financiële) problemen op het moment dat slachtoffers ontsnappen aan het geweld, bijvoorbeeld bij een (vecht)scheiding of bij een overgang naar een hulpverleningsinstantie. Het financiële systeem is vaak niet berekend op een plotselinge wisseling van woon- en leefsituatie. De ombudsman concludeerde al dat de ‘administratieve werkelijkheid van de overheid en de leefsituatie van de burger niet goed op elkaar aansluiten. (…) Zelfredzaamheid is een illusie vanwege de complexiteit en veelheid van de regelingen.’

De bestaande regels (‘de paarse krokodil’) zijn vaak niet toegerust op de complexe situaties waarin cliënten zich op dat moment bevinden. Het duurt bijvoorbeeld enige tijd voordat alle contracten (televisie, internet, verzekeringen etc.) zijn ontbonden of aangepast, uitkering is aangevraagd, toeslagen zijn aangepast en alle post op het juiste adres komt. Eenmaal in de opvang maken de financiële consequenties het soms lastig om weer een eigen leven op te bouwen.

Financiële competenties
Tot slot zien we dat slachtoffers van geweld in hun opvoeding (te) weinig meekrijgen of hebben gekregen van het financiële systeem. Zij hebben dit door een gebrekkige opvoeding (verwaarlozing of op jonge leeftijd uit huis gehaald) nooit hebben geleerd of hebben een licht verstandelijke beperking. Daarnaast zijn er veel mensen die de Nederlandse taal niet voldoende machtig zijn, doordat zij bijvoorbeeld van buitenlandse herkomst of laaggeletterd zijn. Zij verdwalen in een woud van regelingen en wetten en ontvangen brieven die ze niet begrijpen. De laagdrempelige begeleiding die zij vaak nodig hebben ontbreekt. Er moeten vaak eerst schulden zijn, voordat iemand hulp krijgt. 

Onzichtbare problemen
De financiële problemen blijven vaak lang onopgemerkt. Niet zelden is er sprake van schuld- en schaamtegevoelens, ontkenning en vermijding van de problemen, angst voor de gevolgen, onwetendheid en wantrouwen richting professionals. Slachtoffers van geweld trekken zich terug in plaats van dat zij actief op zoek gaan naar hulp. Dit maakt het vroegtijdig signaleren van (beginnende) financiële problemen of het risico daarop een gedeelde verantwoordelijkheid. Die signalerende functie is niet alleen behouden voor de hulpverlening, maar ook voor andere instanties en organisaties die met kwetsbare mensen te maken krijgen. Het is belangrijk dat de instanties een aandachtsfunctionaris aanstellen die tevens direct ondersteuning biedt bij complexe zaken door toepassen van maatwerk: zoeken van (out-of-the-box) oplossingen en zoeken naar ruimte door het flexibel toepassen van de regels. Hiermee kan (snel) een hoop leed worden voorkomen.

Holistische benadering
Als mensen dan toch financiële problemen ontwikkelen, is het belangrijk dat zij laagdrempelige hulp en ondersteuning krijgen. Zij hebben vaak iemand nodig die hen stimuleert en ondersteunt om hun ambities en dromen waar te maken. Daarnaast moeten we er bij stilstaan dat de financiële problemen zelden een kwestie zijn van ‘niet goed met geld om kunnen gaan': er komt meer bij kijken. Het is van belang een holistische benadering te hanteren: kijken naar de situatie als geheel. De kloof tussen reguliere schuldhulpverlening en de (gewelds)hulpverlening moet worden gedicht. De expertise van beide gebieden is hard nodig. Doe je dat niet, dan is het risico dat je dweilt met de kraan open. Er blijft dan altijd een deel van het probleem in stand.

 

Meer informatie

Geld en Geweld

Fier deed ruim anderhalf jaar onderzoek naar dit thema en lanceerde het boek Geld en Geweld, armoede en schulden in afhankelijkheidsrelaties. Het boek biedt hulpverleners inzicht in de wisselwerking tussen geld en geweld, en handvatten om financiële problemen van hun cliënten te signaleren en bespreekbaar te maken. Federatie Opvang heeft aan dit boek bijgedragen door een hoofdstuk over Eerste Hulp Bij Administratie toe te voegen, speciaal gericht op vrouwen (met kinderen) in de opvang. Meer informatie

Federatie Opvang is de branchevereniging voor opvang, beschermd wonen en aanpak huiselijk geweld.

Gratis nieuwsbrief ontvangen van Federatie Opvang
Meld je hier aan
Contact

Piet Mondriaanplein 25
Postbus 830, 3800 AV Amersfoort.
033 461 50 29